Lịch sử hình thành Ga Hà Nội: Dấu ấn quy hoạch từ thời Pháp thuộc

Với hơn 120 năm tồn tại, Ga Hà Nội không chỉ là đầu mối giao thông huyết mạch mà còn là chứng nhân lịch sử, phản ánh tư duy quy hoạch đô thị hiện đại từ cuối thế kỷ XIX. Việc nhìn nhận lại quá trình hình thành nhà ga này mang đến những bài học quý giá cho công tác bảo tồn và phát triển không gian đô thị ngày nay.

Từ mạng lưới đường sắt đến vị trí chiến lược

Trước khi Ga Hà Nội được hình thành, hệ thống đường sắt đã đóng vai trò trung tâm trong các kế hoạch hạ tầng tại Bắc Kỳ. Sau khi tuyến Phủ Lạng Thương – Lạng Sơn đi vào hoạt động năm 1894, mạng lưới này liên tục được mở rộng về phía Gia Lâm, Đồng Đăng để kết nối với biên giới Trung Quốc. Để hoàn thiện hệ thống, cuối năm 1896, chính quyền Đông Dương đã phê duyệt xây dựng hàng loạt cầu sắt kiên cố qua các sông Đuống, sông Cầu, sông Thương và sông Kỳ Cùng.

Ga Hà Nội được xác định là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới giao thông chiến lược này. Kỹ sư Borreil là người trực tiếp lập hồ sơ kỹ thuật chi tiết cho toàn bộ tuyến đường, từ cầu, hầm cho đến các công trình nhà ga.

Năm 1897, khi nhậm chức Toàn quyền Đông Dương, Paul Doumer đã coi đường sắt là ưu tiên hàng đầu trong chương trình phát triển hạ tầng. Trong báo cáo gửi Chính phủ Pháp ngày 22/3/1897, ông khẳng định đường sắt cùng với cảng biển, đường bộ và kênh đào là những công trình then chốt để kết nối Bắc Kỳ với Trung Kỳ, Nam Kỳ và các khu vực kinh tế lân cận.

Quy hoạch không gian đô thị

Tháng 4/1898, một ủy ban đặc biệt được thành lập để chọn vị trí đặt ga trung tâm tại Hà Nội. Sau khi cân nhắc bốn phương án quanh khu vực đại lộ Gambetta (nay là phố Trần Hưng Đạo), đường Mandarine (nay là phố Lê Duẩn) và khu trường đua, cuộc họp ngày 7/5/1898 đã quyết định chọn vị trí trên trục đại lộ Gambetta.

Quyết định này cho thấy tầm nhìn xa của các nhà quy hoạch thời bấy giờ: nhà ga không bị tách biệt ở vùng ven mà được đặt ngay trong trục không gian quan trọng của khu phố mới, kết nối trực tiếp với các khu hành chính và khu phố Tây.

Dấu mốc xây dựng và phát triển

Công tác xây dựng Ga Hà Nội bắt đầu từ cuối năm 1898. Sau khi hồ sơ kỹ thuật được hoàn thiện vào ngày 15/9/1898, nhà thầu đã được phê duyệt vào ngày 10/10 cùng năm. Công trình ban đầu mang hơi hướng kiến trúc Á Đông, sau đó chuyển sang phong cách mái Mansard kiểu Pháp. Đến năm 1906, việc bổ sung hai khối nhà đối xứng đã tạo nên diện mạo bề thế cho nhà ga. Vào tháng 11/1902, Ga Hà Nội chính thức khánh thành dưới thời Toàn quyền Paul Beau.

Trải qua hơn một thế kỷ, dù chịu ảnh hưởng của chiến tranh và các biến động lịch sử, Ga Hà Nội vẫn giữ vững vai trò là đầu mối vận tải quan trọng. Việc bảo tồn di sản này, tương tự như cách Paris chuyển đổi nhà ga Orsay thành bảo tàng, gợi mở hướng đi mới: tìm kiếm đời sống hiện đại cho các công trình lịch sử dựa trên sự tôn trọng ký ức đô thị.

Trong bối cảnh các dự án đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị đang được triển khai, việc nhìn lại hồ sơ quy hoạch Ga Hà Nội hơn 100 năm trước không chỉ là ôn lại quá khứ, mà còn là cơ sở quan trọng để đưa ra những quyết định phát triển bền vững cho Thủ đô trong tương lai.

GẮN VỚI NHIỀU LỚP KÝ ỨC ĐÔ THỊ
Nhà ga đã chứng kiến những đoàn quân lên đường, những chuyến tàu thời chiến, thời kỳ bao cấp và đóng vai trò quan trọng trong giai đoạn đổi mới. Dù tòa nhà trung tâm từng hư hại nặng trong chiến tranh, hai khối kiến trúc hai bên vẫn lưu giữ dáng dấp xưa, tạo nên sức sống bền bỉ cho một công trình gắn liền với ký ức của nhiều thế hệ người Hà Nội.