Lam Kinh Thanh Hóa: “Kinh đô tưởng niệm” với kiến trúc nghệ thuật thời Lê sơ độc đáo
Khu Di tích quốc gia đặc biệt Lam Kinh tại Thanh Hóa (thuộc huyện Thọ Xuân cũ) được ví như một “kinh đô tưởng niệm”. Đây là biểu tượng tiêu biểu, nơi hội tụ những giá trị đặc sắc của nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc thời Lê sơ.
Di sản kiến trúc và điêu khắc mang đậm dấu ấn thời Lê sơ
Từ hệ thống điện, miếu đến các bậc thềm đá chạm rồng uy nghi, những tấm bia đá cổ kích thước lớn hay hệ thống lăng tẩm, tượng đá tại Lam Kinh đều phản ánh tư duy thẩm mỹ, văn hóa và tín ngưỡng của một triều đại hưng thịnh trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Lam Kinh không chỉ có ý nghĩa lịch sử mà còn là kết tinh của tư duy quy hoạch không gian, kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật tạo hình độc đáo.
Trong sách “Lịch triều hiến chương loại chí”, Phan Huy Chú mô tả chi tiết quy mô tại đây: “Điện Lam Kinh đằng sau gối vào núi, trước mặt trông ra sông… Nền điện rất cao, hai bên mở rộng… Ngoài cửa Nghi Môn có hai con chó ngao bằng đá… Điện làm ba ngôi liền nhau, kiểu chữ Công, mẫu mực theo đúng kiểu các miếu ở kinh sư”.
Khu lăng mộ vua Lê Thái Tổ – Bản sắc nghệ thuật dân gian
Khu lăng mộ vua Lê Thái Tổ nằm ở chân núi Dầu với bố cục đơn giản, tôn nghiêm. Điểm nhấn là hệ thống tượng quan hầu và các con giống tạc bằng đá dọc theo thần đạo rộng 20,35m. Các tác phẩm này mang phong cách dân gian mộc mạc, lấy sự đơn giản làm cơ sở thẩm mỹ. Việc kế thừa tinh hoa thời Lý – Trần kết hợp với nhân tố dân gian đã tạo nên bản lĩnh riêng cho mỹ thuật thời Lê sơ, giúp nghệ thuật tạo hình đương đầu với ý thức hệ Nho giáo thời bấy giờ.
Bia Vĩnh Lăng và hệ thống bảo vật quốc gia
Bia Vĩnh Lăng (dựng năm 1433) là kiệt tác tiêu biểu với hình rồng uốn lượn mềm mại, trang nhã. Bia được đặt trên lưng rùa đá lớn, tổng trọng lượng ước tính khoảng 18 tấn. Nội dung văn bia do Nguyễn Trãi soạn, ghi lại cuộc đời vua Lê Thái Tổ và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Ngày 30/12/2013, bia Vĩnh Lăng chính thức được công nhận là Bảo vật Quốc gia.
Bên cạnh đó, Lam Kinh còn lưu giữ hệ thống bia đá quý giá khác cũng được công nhận là Bảo vật Quốc gia, bao gồm:
- “Khôn Nguyên Chí Đức chi bi” (Bia Quang Thục Hoàng Thái hậu Ngô Thị Ngọc Giao)
- “Đại Việt Lam Sơn Chiêu Lăng bi” (bia Chiêu Lăng)
- “Đại Việt Lam Sơn Dụ Lăng Bi” (bia Dụ Lăng)
- “Đại Việt Lam Sơn Kính Lăng bi” (bia lăng Vua Lê Túc Tông)
Các bia đá tại đây thống nhất ở phong cách bố cục chặt chẽ, hoa văn chạm khắc tinh xảo nhưng không phô trương, tạo nên diện mạo đặc sắc cho mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XV.
