Tìm hiểu về tuổi thơ và gia thế của nhà bác học Lê Quý Đôn
Nhà bác học Lê Quý Đôn thuở nhỏ có tên là Lê Danh Phương, quê gốc tại làng Diên Hà (nay thuộc xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên). Ông từng được mệnh danh là thần đồng nổi tiếng trấn Sơn Nam nhờ tư chất thông minh và tinh thần hiếu học.
Dòng dõi khoa bảng và nền tảng giáo dục
Lê Quý Đôn sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học. Cha ông là Tiến sĩ Lê Trọng Thứ, một người đức độ và học rộng. Mẹ ông là bà Trương Thị Ích, con gái của Tiến sĩ Trương Minh Lượng.
Lê Danh Phương chào đời tại phường Bích Câu, kinh thành Thăng Long. Năm 1724, cha ông đỗ Tiến sĩ và làm việc tại Hàn lâm viện. Tuy nhiên, do tính cách thanh bạch, ghét sự xu nịnh, ông Lê Trọng Thứ đã bị điều đi làm giám sát ở Hải Dương. Đến năm 1731, vì dâng sớ vạch trần quan lại tham nhũng, ông bị cách chức và trở về quê nhà dạy học. Cậu bé Lê Danh Phương khi ấy 5 tuổi đã theo gia đình rời kinh thành về lại làng Diên Hà.
Thần đồng với trí tuệ vượt bậc
Dưới sự dạy dỗ nghiêm khắc của cha, Lê Danh Phương sớm bộc lộ tài năng thiên bẩm. Năm 5 tuổi, ông đã có thể đọc thông viết thạo và bắt đầu làm quen với Kinh thi. Khả năng ghi nhớ của ông khiến nhiều người kinh ngạc.
Giai thoại về sự thông minh của ông gắn liền với bài thơ “Rắn đầu biếng học”. Câu chuyện kể rằng, vào một buổi trưa hè năm 7 tuổi, khi đang cùng bạn bè tắm hồ, ông đã đối đáp bằng thơ với một vị khách lạ đến tìm cha mình. Bài thơ được xem là kiệt tác chơi chữ, thể hiện tư duy nhạy bén hiếm có.
Ông Lê Trọng Thứ không nuông chiều con mà rèn giũa rất kỹ lưỡng. Mỗi khi học xong một thiên sách, Lê Danh Phương phải chép lại và bình giải mới được học bài tiếp theo. Nhờ đó, từ sử học, kinh dịch, thiên văn cho đến địa lý, ông đều nắm vững. Lên 10 tuổi, ông đã học xong sử và Kinh dịch; 14 tuổi đã thông thạo Ngũ Kinh, Tứ Thư, Sử truyện và Chư Tử.
Từ Lê Danh Phương đến nhà bác học Lê Quý Đôn
Năm 1740, khi Lê Danh Phương 14 tuổi, gia đình ông trở lại kinh thành Thăng Long do cha ông được phục chức. Năm 1743, ở tuổi 17, ông đỗ giải Nguyên trong kỳ thi Hương. Sau cột mốc này, cha ông đã đổi tên con từ Lê Danh Phương thành Lê Quý Đôn, đánh dấu chặng đường sự nghiệp nghiên cứu và viết sách lẫy lừng sau này.
Theo Tiến sĩ Vũ Thị Thanh, giảng viên Trường Đại học Thái Bình, việc tìm hiểu về thời niên thiếu của Lê Quý Đôn giúp hậu thế hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của gia đình và quê hương trong việc hình thành nên một vĩ nhân. Mọi thành tựu của ông đều là kết quả từ lòng ham học và ý chí kiên trì rèn luyện không ngừng nghỉ.
