Sông Nghĩa Trụ và ký ức về dòng họ Tô khoa bảng làng Xuân Cầu
Sông Nghĩa Trụ, hay còn gọi là Tế Giang, là một dòng sông cổ bắt nguồn từ sông Hồng, với điểm phân lưu đầu tiên nằm tại xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm (cũ), Hà Nội. Dòng sông này gắn liền với những câu chuyện lịch sử và ký ức của nhiều thế hệ, trong đó có cụ Tô Văn Hiên – hậu duệ của dòng họ Tô nổi tiếng khoa bảng tại làng Xuân Cầu, xã Nghĩa Trụ, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên.
Dòng sông ký ức
Năm 1958, khi đại công trình thủy nông Bắc – Hưng – Hải được khởi công, dòng sông Nghĩa Trụ đã được chia làm hai nhánh lớn: một nhánh chảy vào địa phận tỉnh Hưng Yên và nhánh còn lại chảy vào Hà Nội. Trong ký ức của cụ Tô Văn Hiên, người hiện sinh sống tại Bát Tràng, dòng sông này từng là tuyến giao thương tấp nập thuyền bè nối liền lộ Hồng, lộ Khoái với kinh thành Long Biên.
Ông nội của cụ Hiên vốn là người làng Xuân Cầu, do thời cuộc loạn ly đã lưu lạc tới Bát Tràng làm nghề chở thuyền. Thuở nhỏ, cụ Hiên thường theo cha xuôi ngược trên những con thuyền gỗ chở gốm Bát Tràng, lắng nghe những câu chuyện về hệ thống kênh ngòi tự nhiên, vốn đóng vai trò quan trọng trong việc tiêu thoát lũ cho vùng đất cổ Tế Giang.
Theo lời kể, nạn lụt năm Nhâm Thìn (1352) là một ký ức kinh hoàng khi nước lũ dâng cao làm vỡ đê, cuốn trôi nhà cửa và hoa màu vùng Khoái Châu, Hồng Châu. Sau mỗi mùa lũ, người dân lại cùng nhau khơi sông, đắp đê, xây dựng lại làng mạc.
Đường làng và những mảnh ghép thời gian
Làng Bát Tràng xưa kia hiện lên trong tâm trí cụ Hiên với con đường gạch nghiêng ngoằn ngoèo, hàng rào duối xanh ngắt và những hố đất đào để làm gốm. Đó cũng là nơi in dấu những kỷ niệm buồn vui của tuổi trẻ, từ mối tình dang dở của một chàng trai ngụ cư với cô gái làm nghề gốm, cho đến niềm vui khi cụ tham gia đào đắp, mở rộng hệ thống sông Nghĩa Trụ trong công cuộc trị thủy.
Làng Xuân Cầu và hành trình tìm về cội nguồn
Trong chuyến đi “dối già” cuối cùng, cụ Hiên đã trở về bến sông quê nội tại làng Xuân Cầu. Ngôi làng nay đã đổi thay với đường bê-tông và những tòa nhà cao tầng, nhưng nhà thờ tổ dòng họ Tô vẫn giữ được sự trang nghiêm. Cụ Hiên cũng đã dành thời gian ghé thăm các di tích dọc theo mạch sông xưa như chùa Minh Ngộ (Kiêu Kỵ), chùa Đào Xuyên (Đa Tốn), đình Ngô và chùa Cầu Bây (Thạch Bàn), cho đến điểm cuối tại cụm di tích đình, chùa Lệ Mật (Việt Hưng, Long Biên).
Hiện nay, làng gốm Bát Tràng – nơi đầu nguồn sông Nghĩa Trụ – đã có nhiều thay đổi. Nguồn đất sét làm gốm chủ yếu được vận chuyển từ Chí Linh, Hải Dương. Tuy nhiên, du khách đến đây vẫn có thể trải nghiệm quy trình làm gốm thủ công tại các xưởng, nơi các nghệ nhân hướng dẫn tỉ mỉ từ khâu nặn gốm đến nung sản phẩm, tạo nên những trải nghiệm văn hóa đáng nhớ.
