Giải Mã Lý Do Bộ Tượng Gốm Tam Quan Đại Đế Trở Thành Bảo Vật Quốc Gia
Giới thiệu: Vùng đất Nam Bộ không chỉ nổi tiếng với sự trù phú của thiên nhiên mà còn là cái nôi của nhiều di sản văn hóa vô giá. Mới đây, giới khảo cổ và những người yêu mến cổ vật đã đón nhận một tin vui lớn khi Bộ tượng gốm Tam quan Đại đế chính thức được vinh danh là Bảo vật quốc gia. Vậy điều gì đã làm nên giá trị độc bản và sức hút mãnh liệt của bộ tượng này? Hãy cùng đi sâu vào tìm hiểu những giá trị lịch sử, kỹ nghệ chế tác và ý nghĩa tâm linh đằng sau kiệt tác gốm Sài Gòn xưa.
Vinh Danh Kiệt Tác Gốm Sài Gòn Xưa Thuộc Sưu Tập Tư Nhân
Vào ngày 6/3/2026, Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM sẽ tổ chức Lễ công bố Quyết định số 236/QĐ-TTg (ký ngày 3/2/2026) của Thủ tướng Chính phủ về việc công nhận Bảo vật quốc gia đợt 14.
Trong tổng số 30 hiện vật và nhóm hiện vật được vinh danh trên toàn quốc lần này, TP.HCM tự hào đóng góp 2 đại diện tiêu biểu:
- Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc (thuộc Bảo tàng Gốm Thời Dựng Nước).
- Bộ tượng gốm Tam quan Đại đế (thuộc bộ sưu tập tư nhân của ông Lê Thanh Nghĩa – Chủ tịch Hội Cổ vật TP.HCM).
Trước đó, vào năm 2025, bộ tượng tuyệt mỹ này đã từng được ra mắt công chúng tại Bảo tàng Lịch sử TP.HCM trong không gian trưng bày chuyên đề “Tượng gốm Sài Gòn xưa – Nghệ thuật và di sản”.
Đỉnh Cao Kỹ Nghệ Chế Tác Của Bộ Tượng Gốm Tam Quan Đại Đế
Ra đời vào khoảng cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, bộ tượng là minh chứng rõ nét nhất cho thời kỳ hoàng kim của dòng gốm Sài Gòn – Chợ Lớn. Các nghệ nhân từ lò gốm Bửu Nguyên (nằm trên đường Lò Gốm xưa) đã để lại dấu ấn qua minh văn “Đề Ngạn phụ” và “Bửu Nguyên tạo” khắc trên hiện vật.
Sự Kết Hợp Tinh Xảo Giữa Nặn Tay Và Khuôn In
Nguyên liệu cốt lõi tạo nên kiệt tác này là đất sét dẻo khai thác từ các lớp phù sa cổ dọc hệ thống kênh rạch Sài Gòn. Loại đất này chứa hàm lượng cao các khoáng vật như caolinit, illit và montmorillonite, mang lại độ dẻo dai lý tưởng cho các khối tượng lớn. Nghệ nhân đã khéo léo pha trộn thêm nguyên liệu gầy để kiểm soát độ co ngót và tăng độ bền cơ học.
Về tạo hình, phần thân chính và ngai thờ được chế tác tinh xảo bằng phương pháp nặn tay theo dải cuộn (cuộn, chồng và miết đất). Để chống nứt vỡ khi nung, thân và lưng ngai được làm rời rồi mới ghép lại. Trong khi đó, các chi tiết phức tạp như khuôn mặt, bàn tay, mũ miện và họa tiết long bào lại được đúc bằng khuôn in, đảm bảo sự đồng nhất tuyệt đối về biểu cảm và tối ưu hóa thời gian sản xuất.
Kỹ Thuật Tráng Men Độc Đáo Và Phức Tạp
Bộ tượng gốm Tam quan Đại đế phô diễn kỹ thuật sử dụng men đỉnh cao với hai dòng men chủ đạo:
- Men vàng (men da lươn): Phủ trên ba pho Đại đế, thuộc nhóm men tro – silicat. Sự kết hợp giữa tro bếp, đất son và vôi địa phương đã tạo ra sắc vàng trầm ấm, uy nghi.
- Men nhiều màu: Dùng cho các tượng thị giả, được tạo ra từ việc pha trộn men nền với các oxit kim loại.
Đặc biệt, quá trình nung trong môi trường oxy hóa ở nhiệt độ rất cao giúp các chi tiết tô màu riêng biệt không bị chảy lem, giữ được độ bóng bẩy, ổn định. Đây là kỹ thuật vô cùng đắt đỏ và phức tạp của các lò gốm tiên tiến nhất Sài Gòn thời bấy giờ.
Cấu Trúc Và Ý Nghĩa Biểu Tượng Của 9 Pho Tượng
Một bộ hoàn chỉnh bao gồm 9 pho tượng: 3 pho Đại đế (Thiên Quan, Địa Quan, Thủy Quan) và 6 tượng thị giả đi kèm, mỗi nhóm mang một thông điệp tín ngưỡng sâu sắc.
Thiên Quan Tứ Phúc – Đấng Ban Phước Lành
Pho tượng Thiên Quan ngự trên ngai vàng trong tư thế tĩnh tại, toát lên uy quyền tối cao. Ngài đội mũ phốc tròn, khoác long bào khắc họa lưỡng long, mây và thủy ba (sóng nước). Khuôn mặt Ngài phúc hậu, tai lớn, miệng cười mỉm, đôi mắt mở rạng rỡ, thể hiện trọn vẹn hình ảnh đấng “Thiên Quan tứ phúc” bao dung, ban phát phước lành cho nhân gian. Hai vị thị giả đứng hầu mặc áo dài mang bổ tử chim phượng (quan văn), một người cầm bút, một người cầm sổ để ghi chép lại phúc đức của con người.
Thủy Quan Giải Ách – Cứu Giúp Chúng Sinh
Được tạo hình với chiếc mũ bình thiên, Thủy Quan mang khuôn mặt tròn trịa, mắt bổng, nụ cười nhẹ nhàng, cân bằng hoàn hảo giữa sự nhân từ và nét uy nghiêm của bậc cai quản thủy phủ. Điểm nhấn độc đáo là chữ Thọ dạng triện kết hợp hoa lá đắp nổi trên yếm áo, gửi gắm ước vọng bình an, trường thọ. Ngài mang sứ mệnh “Thủy Quan giải ách”, hóa giải tai ương cho chúng sinh.
Địa Quan Nghiêm Minh – Trật Tự Cõi Thế
(Theo tư liệu, pho tượng Địa Quan được khắc họa với dáng vẻ uy quyền và sự nghiêm minh tuyệt đối, đại diện cho công lý và việc duy trì trật tự nơi cõi thế, hoàn thiện hệ thống Tam quan cai quản Thiên – Địa – Thủy).
Giá Trị Độc Bản Về Lịch Sử, Văn Hóa Và Khoa Học
Việc Bộ tượng gốm Tam quan Đại đế được vinh danh không chỉ vì vẻ đẹp hình thức mà còn bởi những giá trị cốt lõi:
- Giá trị văn hóa: Thể hiện sự dung hợp hoàn hảo giữa Đạo giáo phương Bắc và tín ngưỡng dân gian Nam Bộ. Đây là minh chứng cho sự giao thoa văn hóa Đông – Tây và quá trình bản địa hóa tài tình của người Việt.
- Giá trị lịch sử & khoa học: Cung cấp nguồn tư liệu khảo cổ học đô thị vô giá, giúp phác họa lại mạng lưới thương mại đường thủy, sự hưng thịnh của thủ công nghiệp và lịch sử hình thành vùng đất Sài Gòn – Chợ Lớn.
Kết luận: Hội tụ đầy đủ sự tinh hoa trong chất liệu, kỹ nghệ chế tác thủ công điêu luyện và chiều sâu tâm linh, Bộ tượng gốm Tam quan Đại đế hoàn toàn xứng đáng với danh hiệu Bảo vật quốc gia. Sưu tập độc bản này sẽ tiếp tục là niềm tự hào và là chìa khóa quan trọng để các thế hệ sau giải mã bức tranh văn hóa – lịch sử rực rỡ của Sài Gòn xưa.
