Sản xuất nông nghiệp tại Bỉ: Khi an toàn thực phẩm song hành cùng bảo vệ môi trường

“Không nông dân, không lương thực, không tương lai” – khẩu hiệu của nông dân vùng Flanders (Bỉ) đã khẳng định vai trò cốt lõi của ngành nông nghiệp. Tại đây, người nông dân không chỉ đảm bảo an ninh lương thực mà còn gánh vác trách nhiệm bảo vệ môi trường đất, nước và không khí thông qua những quy định nghiêm ngặt.

Chia sẻ từ chuyến thực tập tại Trung tâm Nông nghiệp và Công nghiệp Thực phẩm (CARAH) tỉnh Hainaut (Bỉ), TS. Phạm Thị Thu Hương (Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm) đã mang đến cái nhìn toàn cảnh về mô hình nông nghiệp bền vững tại quốc gia này.

Quy trình chứng nhận an toàn thực phẩm nghiêm ngặt

Tại Bỉ, để sản phẩm được phép lưu thông trên thị trường, các trang trại bắt buộc phải đạt chứng nhận an toàn thực phẩm. Nông dân phải tuân thủ việc ghi chép dữ liệu chi tiết cho từng loại cây trồng: loại thuốc bảo vệ thực vật (BVTV) sử dụng, liều lượng, số lần phun và thời gian cách ly.

Để đạt chứng nhận, nông dân có hai lựa chọn:

1. Đăng ký với cơ quan kiểm soát độc lập: Ví dụ như Trung tâm CARAH. Phí tham gia khoảng 300 EUR/3 năm. Cơ quan này sẽ kiểm tra định kỳ 3 năm/lần và có thể kiểm tra đột xuất. 95% nông dân Bỉ chọn cách này vì đây là “giấy thông hành” uy tín để bán hàng cho các nhà bán buôn và công nghiệp chế biến.
2. Đăng ký trực tiếp với Cơ quan Kiểm soát An toàn Chuỗi Thực phẩm Quốc gia (AFSCA/FAVV): Nếu phát hiện sai phạm, cơ quan này sẽ áp dụng các biện pháp phạt trực tiếp, rủi ro cao hơn cho nông dân.

Quy trình thanh tra diễn ra rất gắt gao. Giám sát viên sẽ kiểm tra từng thùng chứa thuốc trong kho xem có khớp với hồ sơ khai báo hay không; đối chiếu lượng thuốc đã dùng với hóa đơn mua hàng. Nếu lượng mua vào nhiều hơn lượng ghi trong sổ sách, nông dân phải giải trình số thuốc dư thừa đã đi đâu. Nếu vi phạm nghiêm trọng, nông dân sẽ bị cắt giảm các khoản hỗ trợ tài chính từ Liên minh Châu Âu (EU).

Chính sách hỗ trợ tài chính gắn liền với trách nhiệm môi trường

Nông dân trong khối EU nhận được khoản hỗ trợ trung bình khoảng 250 EUR/ha/năm. Tuy nhiên, khoản tiền này không phải là “cho không”. Nó nhằm mục đích hỗ trợ nông dân thực hiện các biện pháp sản xuất an toàn và bảo vệ môi trường, bao gồm việc trồng cây che phủ vào mùa đông để chống xói mòn, giữ đạm (NO3) không để rửa trôi vào nước ngầm và cố định CO2.

Ngoài giám sát thuốc BVTV, cơ quan chức năng còn kiểm tra việc sử dụng phân bón, bảo dưỡng máy móc, phúc lợi động vật và bảo quản sau thu hoạch. Các mẫu sản phẩm cũng được lấy ngẫu nhiên tại siêu thị hoặc nhà máy để phân tích dư lượng, nếu vượt ngưỡng sẽ bị thu hồi ngay lập tức.

Quản lý chặt chẽ giấy phép và kho chứa thuốc BVTV

Để đảm bảo thuốc BVTV được sử dụng đúng cách và hạn chế ô nhiễm môi trường, Bỉ phân loại giấy phép hành nghề rất chi tiết (từ NP đến PS) dành cho người bán, người tư vấn và người sử dụng chuyên nghiệp. Đặc biệt, giấy phép loại PS dành cho các hóa chất nguy hiểm đòi hỏi người sử dụng phải vượt qua kỳ thi đặc biệt.

Về kho chứa, quy định bắt buộc kho phải nằm cách đường giao thông ít nhất 5m, cách nguồn nước (sông, hồ) ít nhất 10m và cách ly với khu sinh hoạt. Nền kho phải làm bằng bê tông, có hệ thống thông gió và trang bị vật liệu thấm hút để xử lý sự cố tràn đổ, ngăn hóa chất ngấm xuống đất.

Đối với rác thải nông nghiệp, vỏ bao bì thuốc (nhựa HDPE) sau khi sử dụng phải được rửa sạch, lưu trữ riêng và được các công ty ủy quyền thu gom định kỳ 2 năm một lần để tái chế.

Giải pháp bảo vệ nguồn nước và đất

Một trong những ưu tiên hàng đầu trong bảo vệ môi trường tại Bỉ là ngăn chặn ô nhiễm nguồn nước mặt và nước ngầm.

• Dải bảo vệ nguồn nước: Quy định nghiêm cấm phun thuốc BVTV trong phạm vi 6m tính từ bờ sông, kênh, rạch. Khu vực này được trồng cỏ hoặc cây bụi để làm vùng đệm.
• Kiểm soát Nitrat (NO3): Để tránh ô nhiễm NO3 trong nước ngầm (ngưỡng cho phép 50mg/l), sau khi thu hoạch vụ hè, nông dân phải trồng cây che phủ.

Cây che phủ (như cải mù tạt, hướng dương, đậu Hà Lan, Phacelia…) đóng vai trò quan trọng:

• Hấp thụ lượng đạm dư thừa trong đất.
• Chống xói mòn do mưa gió mùa đông.
• Tạo sinh khối hữu cơ trả lại cho đất khi cây phân hủy vào mùa xuân.
• Tạo cảnh quan và nguồn phấn hoa cho ong (như loài hoa Phacelia).

Xu hướng mới: Nông nghiệp tạo tín chỉ Carbon và đa dạng sinh học

Nông nghiệp hiện đại tại Bỉ đang chuyển dịch sang hướng tạo ra giá trị từ việc bảo vệ hệ sinh thái.

• Tín chỉ Carbon: Những nông dân thực hành nông nghiệp tái tạo (không cày xới, trồng cây che phủ, giảm hóa chất) có thể tham gia vào thị trường carbon thông qua các tổ chức như Soil Capital. Với mỗi tấn CO2 được cố định vào đất (1 tín chỉ), nông dân được trả khoảng 27 EUR. Đây là nguồn thu nhập tăng thêm hấp dẫn.
• Đa dạng sinh học: EU có các khoản trợ cấp riêng (từ 120 – 1800 EUR/ha) cho nông dân dành 10-20% diện tích đất để tạo môi trường sống cho tự nhiên, như để lại lúa mì cho chim ăn hoặc trồng các dải hoa dại hỗn hợp.

Tổng kết lại, mô hình tại Bỉ cho thấy sự kết hợp chặt chẽ giữa “cây gậy” (quy định xử phạt, kiểm tra gắt gao) và “củ cà rốt” (trợ cấp tài chính, bán tín chỉ carbon). Chỉ những trang trại tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về an toàn thực phẩm và bảo vệ môi trường mới có thể tồn tại và phát triển bền vững.